Μεσογειακά παλίμψηστα: τρία αίνιγματα φθοράς και αφθαρσίας
Η Μεσόγειος αποτελεί ασίγαστο κέντρο δημιουργίας και διάδοσης του πολιτισμού. Ως αντί για ούσα κέντρο πολιτισμικών ανταλλαγών, άμεσα συνδεδεμένων με την εμπορική δραστηριότητα και τον κρίσιμο γεωπολιτικό χαρακτήρα της περιοχής, έχει διαχρονικό ρόλο στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού. Ταυτόχρονα, όμως, υπήρξε πολύπαθη περιοχή, τόσο από άποψη φυσικών καταστροφών όσο και πολιτικών κρίσεων. Τα παραπάνω στοιχεία εξακολουθούν να συνδιαμορφώνουν το πολιτισμικό μεσογειακό παλίμψηστο και να θέτουν το ζήτημα του επαναπροσδιορισμού τηςταυτότητας της περιοχής.
Η έκθεση πραγματεύεται εκ νέου το διαχρονικό ερώτημα που αφορά στην απόκτηση και τη διαχείριση της γνώσης. Της γνώσης ως δυναμικού πολυσυλλεκτικού προϊόντος που ταξιδεύει με φορείς τα υλικά και τα οργανικά σώματα στον χώρο και τον χρόνο. Της γνώσης ως ατομικής υπόθεσης, αλλά και ως συλλογικής προϋπόθεσης για την ανθρώπινη ύπαρξη, τον προσδιορισμό και τη διατήρησή της.
Η έκθεση φέρνει σε διάλογο δύο πολιτισμικά παράγωγα διαφορετικών εποχών του ίδιου τόπου. Το αρχαιότερο ελληνικό «βιβλίο» της Ευρώπης, ο πάπυρος του Δερβενίου, συνομιλεί με τρία σύγχρονα καλλιτεχνικά έργα του Δημήτρη Ξόνογλου. Ο Σταυρός και Ο Λόγος συνυπάρχουν εκθεσιακά στο εσωτερικό αίθριο του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης (ΑΜΘ) με τον Πάπυρο του Δερβενίου, ενώ το Θαύμα της Μεσογείου εκτίθεται στη διπλανή του αιθρίου αίθουσα.
Ο πάπυρος του Δερβενίου πλαισιώνεται από την τριμερή σύνθεση Ο Λόγος. Το έργο απαρτίζεται από αλλοιωμένα σκεύη στην πάνω σειρά, σπασμένα μαύρα κεραμικά πιάτα στη μεσαία και καμμένα βιβλία με υπολείμματα κεριού στην κατώτερη σειρά. Τα κείμενα είναι στην ελληνική, κινεζική και αραβική γλώσσα, ενώ περιλαμβάνουν και μαθηματικά σύμβολα. Αφενός αποτελεί σαφή αναφορά στα συνευρήματα του παπύρου του Δερβενίου και αφετέρου, συμπυκνώνει υπαινικτικά την κληρονομιά των παρελθόντων πολιτισμών και την μακροχρόνια αναζήτηση μιας παγκόσμιας γλώσσας επικοινωνίας.
Ο Σταυρός θέτει το ζήτημα της σχέσης της θεσμικής εξουσίας με τα πολιτισμικά αγαθά ως διαχειριστή της γνώσης, ενώ Το Θαύμα της Μεσογείου πραγματεύεται την ατομική ευθύνη απέναντι στη γνώση και τις επιλογές με τις οποίες ο καθένας χτίζει από την πληθώρα των πολιτισμικών πληροφοριών το προσωπικό του πολιτισμικό παλίμψηστο.
Μία διαδικασία καταστροφής (νεκρική πυρά) μετατρέπεται αθέλητα, αλλά ωστόσο αναπόφευκτα, σε πολύτιμη λύση διατήρησης του εύθραυστου υλικού του παπύρου, μεταβάλλοντας τη μορφή του και αλλοιώνοντας το άυλο περιεχόμενό του.Η φωτιά, ως στοιχείο φθοράς, αλλά και σύμβολο κάθαρσης και αναγέννησης, επανέρχεται με τον προμηθεϊκό της ρόλο ως φορέας και διαμορφωτής της γνώσης, και ως συνδετικός κρίκος παρελθόντος-παρόντος.Ο λόγος, με τη μορφή που έχει διασωθεί στα κατάλοιπα της ημιτελούς καύσης του παπύρου, γίνεται το σημείο εκκίνησης για μία σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία. Το πολυφασματικό παράγωγο της σύζευξης των δοξασιών και της γνώσης ενός αρχαίου πολιτισμού τροφοδοτεί τη δημιουργική φαντασία και τη διερευνητική δύναμη ενός καλλιτέχνη που αναδεικνύει με επιμονή στο έργο του ζητήματα φθοράς και αφθαρσίας της ύλης και του πνεύματος προσκαλώντας μας σε μία ενατένιση της συλλογικής και της ατομικής παρακαταθήκης εμπειριών και γνώσεων.Διαδικασίες αλλοίωσης, αποσύνθεσης και αναδόμησης, φυσικής ή συνειδητής επιλογής, και παράγοντες αναγκαιότητας και τυχαιότητας του αέναου πολιτισμικού γίγνεσθαι, είναι μερικά από τα ζητήματα που προκύπτουν από αυτόν τον διάλογο του παρελθόντος με το παρόν.Το κείμενο του παπύρου αποτελεί ένα παλίμψηστο πληροφοριών κοσμολογικού, θεολογικού και εσχατολογικού περιεχομένου, απότοκο μίας μακρινής εποχής. Πρόκειται για έναν πνευματικό γρίφο που εντείνεται από την κατακερματισμένη μορφή του ευρήματος.Αντίστοιχα, τα έργα του Δημήτρη Ξόνογλου συνθέτουν σε αναπάντεχες σχέσεις τις επιμέρους πρώτες ύλες προσκαλώντας τους επισκέπτες σε ένα «στοίχημα» αποκρυπτογράφησης και επανασύνθεσης μυστηριακού χαρακτήρα. Το δίπολο ύλης-πνεύματος νοηματοδοείται εκ νέου μέσω μίας επανατροφοδοτούμενης κυκλοτερούς διαδικασίας συμβολοποίησης. Τι δημιουργείται, τι καταστρέφεται και τι διατηρείται στο πέρασμα του χρόνου από τη δυναμική συνύπαρξη των ανθρώπων;
Σε μία σύγχρονη εποχή στην περιοχή της Μεσογείου τα παράγωγα διαφορετικών πολιτισμών συνέρχονται στον ίδιο χώρο, στο ΑΜΘ, που ως φορέας και θεματοφύλακας της γνώσης του παρελθόντος γίνεται το όχημα της συνομιλίας τους στο παρόν.
 
Θέμις Βελένη
Δρ Ιστορίας της Τέχνης
Χώρος: 
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Info: 
18.09.2013 - 31.01.2014
Μ. Ανδρόνικου 6
Δε 10:00-17:00 / Τρ-Κυ 08:00-15:00
Τ: +30 2310 830538
 
Επιμέλεια: Ευαγγελία Στεφανή, Δρ Αρχαιολογίας
Αγγελική Κουκουβού, Δρ Αρχαιολογίας
Θέμις Βελένη, Δρ Ιστορίας της Τέχνης
Φωτογραφίες έκθεσης και καταλόγου:
Κουράκης Ορέστης, φωτογράφος
Προσχέδια έργων Δ. Ξόνογλου:
Κωνσταντίνος Χαραλαμπίδης, αρχιτέκτονας
Μουσειογραφικός σχεδιασμός: Ομάδα αρχιτεκτόνων "Loopo Studio" σε συνεργασία με τον Βασίλη Γιαννάκη, αρχιτέκτονα και τον Στέργιο Παπαναούμ, γραφίστα
 
Έργα: 
DIMITRIS XONOGLOU, “CROSS”, INSTALLATION, ΑΜΤH, 2013
DΙMΙTRIS XONOGLOU, THE MEDITERRANEAN MIRACLE, INSTALLATION, ΑΜΤH, 2013
FRAGMENT OF THE DERVENI PAPYRUS